10000528 
دقیقی طوسی

زندگانى كوتاه او در دربارهاى امراى سامانى- منصور بن نوح و نوح بن منصور - و آل محتاج در چغانیان - امیر فخر الدوله احمد بن محمد - گذشت . پیش ازو مسعودى مروزى شاعر اواخر قرن سوم هجرى منظومه كوتاهى از تاریخ داستانى ایران ترتیب داده بود و دقیقى دومین بار بدین كار دست زد .متنى كه او از آن استفاده می‏كرد شاهنامه منثور ابومنصورى بود كه به فرمان ابو منصور محمد بن عبد الرزاق طوسى به دست چند تن از دانشمندان و دهقانان خراسان در شرح تاریخ داستانى ایران تا پایان عهد سامانى فراهم آمده بود ،لیكن هنوز بیش از هزار بیت آنرا كه در شرح سلطنت گشتاسپ و ظهور زرتشت است ،به پایان نرسانیده بود كه به دست غلامى به قتل رسید .این شاعر بى‏تردید یكى از بزرگترین گویندگان قرن چهارم است .ورود او در انواع مختلف از شعر و قدرتى كه در همه آنها نشان داده دلیل بارزیست بر فصاحت كلام و روانى طبع و قوت بیان و دقت ذهن او .تغزلات بدیع و غزلهاى لطیف و مدایح عالى و اوصاف رایع او با معانى باریك و مضامین تازه و دل انگیزى كه در همه آنها به كار برده به شعر او دلاویزى و رونق وجلاى خاص مى‏بخشد .وى خصوصاً قصائد مداحى را كمال بخشید . فردوسى هزار بیت دقیقى را همانگونه كه بود ،در شاهنامه خود آورده و بدینگونه آنرا از نابودى رهایى بخشیده است .
شاعران دوران‌های پس از او دقیقی را ستوده‌اند و در سخن‌گویی پی‌روی ازو نموده‌اند. برای نمونه در سده پنجم هجری قطران تبریزی شاعر نامی پرسش‌هایی از دیوان دقیقی را از ناصر خسرو پرسیده است.
امروزه از شعر دقیقی به جز هزار بیتی که در شاهنامه گنجانده‌شده تنها نزدیک به سیصد بیت قطعه،قصیده،غزل و شعرهای پراکنده ازو به یادگار مانده‌است.
کتاب‌هایی که یادی از دقیقی یا شعرهایش کرده‌اند اینهایند:شاهنامه فردوسی، تاریخ بیهقی، شرح قصیده ابوالهیثم، چهار مقاله نظامی عروضی، حدائق‌السحر رشید وطواط، ترجمان‌البلاغه، لباب‌الالباب عوفی، مونس‌الاحرار محمد جاجرمی و...
مدح‌شدگان از سوی دقیقی
دقیقی در روزگار سامانیان می‌زیست. او از امیران سامانی منصور بن نوح سامانی و نوح دوم سامانیرا مدح گفته‌است. همچنین ابوالحسن آغاجی نیز از ستایش‌شوندگان دقیقی‌است. دقیقی چندی هم در دربار چغانیان به‌سربرده‌است و از میان امیران چغانی فخرالدوله ابوالمظفر احمد بن محد، امیر ابوسعد مظفر و امیر ابونصر را ستوده‌است. رسیدگی و ارجی که چغانیان بر دقیقی گذاردند در آینده زبانزد شاعران پس از او بوده‌است و برای نمونه فرخی سیستانی یادی از این ارج‌نهی‌ها در شعرهایش کرده‌است و نیز امیرمعزی می‌گوید:

فرخنده بود بر متنبّی بساط سیف چونانکه بر حکیم دقیقی چغانیان

شاهنامه دقیقی
دقیقی گویا به فرمان نوح دوم سامانی به سرودن شاهنامه دست‌یازیده‌است. ولی به گفتهٔ فردوسی بیش از هزار بیت از آن و آن هم درباره گشتاسپ و تاختن ارجاسپ به ایران را به نظم نکشیده که به دست برده‌ای کشته می‌شود.
گشتاسپنامه دقیقی را پس از شاهنامه برترین اثر حماسی فارسی در بحر متقارب دانسته‌اند. ولی به گفته محمد دبیر سیاقی «از لحاظ وسعت فکر و میدان خیال و حکمت وعظ و نتیجه‌گیری اخلاقی از بیان وقایع و احساسات وطنی به پای شاهنامه نمی‌رسد»
وى در جوانى به دست غلامى كشته شد و به همین سبب كار پر ارجى كه در نظم شاهنامه شروع كرده بود ،ناتمام ماند .
فردوسی در این مورد این چنین می‌سراید:
جـوانیش را، خـوی بـد یـار بـود
ابـا بـد، همیشه بـه پیکـار بـود
بـرو تـاختن کـرد، نـاگاه مـرگ
به سر بـر نهادش، یکی تیره تـرگ
بـدان خـوی بد، جان شیرین بداد
نبود از جهـان، دلش یك روز شاد
یکایـک از او، بخت بـرگشته شد
به دست یکـی بنده بر، کشته شد .