10000528   @didgah.tv5 
رازهاي بزرگ پرندگان مهاجر

 مهاجرت يا کوچ پرندگان از ابتدا انسان را به خود جلب کرده است. حدود هزار سال قبل شخصي به نام هومر به آن اشاره کرده و فيلسوف بزرگ يوناني، ارسطو، درباره آن نوشته است.

کوچ، حرکت منظم فصلي پرندگان به طرف جنوب در پاييز و به طرف شمال در بهار يا حرکت از زمين هاي پست به طرف ارتفاعات يا از نقاط دور از ساحل به طرف ساحل است.

پرنده شناسان در سال هاي اخير دريافتند که بعضي از گونه ها در فصل پاييز از اروپا به سمت شرق يعني شمال و شمال شرق سيبري مهاجرت مي کنند.

پرندگان مهاجر ايران

پرندگان مهاجر ايران دو دسته هستند؛ گروهي که در نيمه اول سال (بهار و تابستان) براي جوجه آوري وارد ايران مي شوند و گروه دوم پرندگاني که در نيمه دوم سال (پاييز و زمستان) براي زمستان گذراني مي آيند.

از پرندگان جوجه آور بهاري مي توان به پرستو و چلچله اشاره کرد که در اواخر اسفند وارد کشور مي شوند، در تعطيلات نوروز آشيانه سازي را آغاز مي کنند و بعد از عيد نيز جوجه ها به پرواز درمي آيند.

اولين پرندگان مهاجر زمستاني ايران خوتکاي ابرو سفيد يا اردک ابرو سفيد است که در نيمه دوم شهريور از شمال و شمال غرب وارد ايران شده و در تالاب هاي گيلان مستقر مي شوند.

مهم ترين پرندگان مهاجر زمستاني ايران شامل قو، غاز، پليکان، درنا، اردک ، آبچليک و پرندگان شکاري هستند. مهم ترين پرنده تابستان گذران و جوجه آور ايران پرستوي دريايي است که بيشتر در سواحل جنوبي کشور و جزاير خليج فارس جوجه آوري مي کند.

بعضي از پرندگان نيز بومي هستند و در تمام فصول سال در سراسر منطقه پراکندگي خود حضور دارند. منظور اين است که جابه جايي آنها از محدوده منطقه پراکندگي گونه تجاوز نمي کند.

بعضي ديگر نيمه مهاجرند، يعني تعدادي از آنها مهاجرت مي کنند و بقيه در منطقه باقي مي مانند. معمولا جمعيت هاي شمال منطقه پراکندگي يک گونه مهاجرت مي کنند، در حالي که جمعيت هاي جنوبي ساکن مي مانند.

علت، زمان و مسيرهاي مهاجرت

مهم ترين دليل مهاجرت، کمبود غذا و مهم ترين عامل مهاجرت، تغيير طول روز است. برخي گونه ها در طول روز، برخي در طول شب و گروهي هم در روز و هم در شب مهاجرت مي کنند.

گونه هايي نظير آوازه خوان ها شب ها مهاجرت مي کنند و روزها براي استراحت و تغذيه توقف مي کنند. کلاغ ، پرندگان شکاري و غاز روزها حرکت مي کنند ولي شب ها براي تغذيه در جاهاي مناسب فرود مي آيند.

پرستو روزها مهاجرت کرده و در طول مسير مهاجرت حشرات را شکار مي کند. اردک و پرندگان ساحلي شب يا روز مهاجرت مي کنند. بعضي پرندگان هنگام مهاجرت نزديک زمين پرواز مي کنند و گروهي ۹۰۰ تا ۱۵۰۰ متر از زمين اوج مي گيرند.

برخي پرندگان در مسافت هاي کوتاه و برخي در مسافت هاي بسيار طولاني مهاجرت مي کنند.

زيستگاه هاي مهم در ايران

مهم ترين زيستگاه هاي پرندگان با دو نام کلي مناطق مهم پرندگان (Important Bird Area) و تالاب بين المللي شناخته مي شود. در ايران ۲۲ تالاب بين المللي و ۱۰۵ منطقه مهم پرندگان وجود دارد.

يک سوم مناطق مهم پرندگان خاورميانه در ايران واقع شده است که بسياري از آنها حفاظت شده نيست يا در عمل حفاظت نمي شود. نکته مهم اين است که هر ۲۲ تالاب بين المللي کشور از مناطق مهم پرندگان است.

جهت يابي پرندگان

بررسي هاي آزمايشگاهي در گذشته نشان داده بود که پرندگان ممکن است در مهاجرت خود از يک سري علائم نظير نور خورشيد، نور ستاره ها، پستي و بلندي زمين، رودخانه ، کوه و حتي جاده و شهر و ميدان مغناطيسي زمين استفاده کنند که مورد آخر مهم ترين عامل در جهت يابي است.

بخشي از مغز پرندگان مهاجر مي تواند اطلاعات مربوط به ميدان مغناطيسي زمين را پردازش کند و آن را به يک عقربه قطب نماي داخلي که پرنده آن را درک مي کند، تبديل کند. دانشمندان اين بخش مغز پرندگان را «خوشه N» ناميده اند.

«N» حرف اول واژه شب (Night) است. به اين معنا که بسياري از پرندگان سبکبال هنگام شب مهاجرت مي کنند.

دانشمندان معتقدند که توانايي حس کردن ميدان مغناطيسي توسط پرندگان مستقل از ديد شبانه آنها نيست، بلکه بيشتر براي ديدن در شب طراحي شده است.

«خوشه N» فقط در پرندگان مهاجر، آن هم هنگام شب فعال است و در پرندگان غيرمهاجر چه در طول شب و چه هنگام روز به هيچ عنوان فعال نيست. جارويس و هنريک مورتين در فصل سرما به آزمايش اين پديده دست زدند.

آنها دو گونه پرنده مهاجر و دو گونه پرنده غيرمهاجر را در قفس هاي ويژه اي قرار دادند. در هر قفس يک قطب نما و بالاي آن يک دوربين فيلمبرداري نصب شد.

نتيجه آن شد که هنگام روز پرندگان بي هدف در قفس خود چرخ مي زدند، اما هنگام شب هر دو گونه مهاجر به سمت جنوب قرار مي گرفتند و در تلاش به رسيدن به جنوب بال مي زدند در حالي که پرندگان غيرمهاجر هيچ تلاشي براي بال زدن نمي کردند.

در اين تحقيق از نقشه برداري مولکولي رفتاري هم که توسط جارويس ابداع شده استفاده شد. آنها در اين مورد ۱۰۰ درصد مطمئن نيستند، اما فکر مي کنند اولين پله در اين مجموعه وقايع، ورود نور آسمان شب به چشم پرنده است. اين نور، مولکولي به نام «کريپتوکروم» را تحريک مي کند.

اين مولکول يکي از معدود مولکول هايي است که از نور تاثير مي پذيرد و در سلول هايي از چشم که هنگام شب فعال است، به وفور يافت مي شود.

به نظر آنها، اين سلول ها اطلاعات ميدان مغناطيسي زمين را به خوشه N منتقل مي کند و در اين خوشه به يک تصوير بصري تبديل مي شود.

آنها چشمان پرندگان را با چشم بند بستند و مشاهده کردند در طول شب اين خوشه فعاليتي از خود نشان نمي دهد و پرنده هم براي پرواز به سوي جنوب تلاش نمي کند. اين به آن معناست که اگر نوري نباشد، نخستين مرحله اين فرآيند متوقف مي ماند.